تەڵاق لە ئیسلامدا، نوسینی مەریوان هەڵەبجەیی

  ته‌ڵاق، که‌مانایه‌کی ئایینی هه‌یه‌، رێسایه‌که‌، له‌ ئه‌نجامی دروستبوونی گرێبه‌ستی شه‌رعی نێوان ژن و مێرد له‌ ئیسلامدا، دێته‌ کایه‌وه‌. هه‌ر ژن و مێردێک به‌پێی شه‌رعی ئیسلام له‌یه‌ک ماره‌بکرێن، پیاوه‌که‌ ده‌بێته‌ خاوه‌نی ئه‌و مافه‌ که‌ پێی ده‌وترێت ته‌ڵاق. 

ئه‌م وشه‌یه‌ عه‌ره‌بییه‌و پیته‌کانی (ط.ل.ق) چه‌ندین مرادیفیان له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا هه‌یه‌، که‌ مانای هه‌موویان ده‌چنه‌وه‌ نزیک یه‌ک:

طَلق، طُلق، طَليق: به‌ره‌لآ، سه‌ربه‌ست، ئازاد.

طَلَّقَ: به‌ره‌لآی کرد، وازی لێهێنا، سه‌ربه‌ستی کرد.

طَلُقَ: به‌ره‌لآبوو.

أطلقَ: به‌ره‌ڵا کرا، وازی لێهێنرا.

أطلقَ: ته‌قاندی.

أطلقَ مُسريعاً: فرته‌ی کرد. به‌ خێرایی بۆی ده‌رچوو.

طَلاقَة: ئاشکرایی.

إنطلاق: ده‌رپه‌ڕین، ده‌رچوون.

مُطلَقاً: هه‌رگیزاو هه‌رگیز، ببڕای ببڕ. به‌یه‌کجاری.

کۆی وشه‌کان له‌ چه‌ند مانایه‌کی بنه‌ڕه‌تی پێکهاتووه‌: (به‌ره‌لآکردن، وازهێنان، ده‌رچوون، به‌خێرایی، به‌ کتوپڕی، به‌ئاشکرایی و به‌یه‌کجاری.) هێزی ئه‌م مانایانه‌ش له‌م وشه‌ ئایینیه‌دا لای پیاوه‌، چونکه‌ پیاوی موسڵمان ده‌توانێت ئه‌م وشه‌یه‌ به‌کار بهێنێت نه‌ک ژن. ئه‌مه‌ش ده‌لاله‌تی خۆی هه‌یه‌. پێش سه‌رهه‌ڵدانی ئایینی ئیسلام، ده‌سه‌ڵات لای پیاو بووه‌. دواتر که‌ئیسلام سه‌ریهه‌ڵدا، ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی لێنه‌سه‌نده‌وه‌، چونکه‌ خودی ئایینه‌که‌ هه‌ڵگری هه‌مان بیروتێزی ئه‌و کلتورو دابونه‌رێته‌ بوو که‌ دانیشتوانی ناوچه‌که‌ پراکتیکیان ده‌کرد. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ش پیاوانی موسڵمان، توانیویانه‌ زۆر به‌ئاسانی ئه‌م وشه‌یه‌ بۆ مه‌به‌ستی جۆراوجۆر به‌کار بهێنن.

له‌ کلتووری ئیسلامدا بۆ دوو مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی به‌کارهێنانی وشه‌ی ته‌ڵاق به‌کارهاتووه‌. یه‌کێکیان بۆ سوێندخواردن. بۆ نموونه‌: له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بڵێن (سوێند به‌ خوا من ئه‌و کاره‌م نه‌کردوه‌)، ده‌وترێت (به‌ ته‌ڵاقم ئه‌و کاره‌م نه‌کردووه‌). هه‌روه‌ک چۆن سوێندخواردن به‌ خوا، له‌ ئیسلامدا سوێندێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی هه‌بووه‌ ، به‌هه‌مان شێوه‌ش سوێندخواردن به‌ته‌ڵاق، له‌ بیری موسڵماناندا یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی تر، کاتێک پیاو سوێن به‌ ته‌ڵاقی ده‌خوات که‌ کارێکی دیاریکراوی نه‌کردووه‌، ماناکه‌ی به‌و شێوه‌یه‌ی لێدێت که‌ بڵێت: (به‌و هه‌ق و گرێبه‌سته‌ی مافی شه‌رعی داوه‌ به‌ من که‌ له‌گه‌ڵ ژنه‌که‌مدا سێکس بکه‌م، ئه‌و کاره‌م نه‌کردووه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و کاره‌م کردبێت ئه‌وه‌ جووتبوونی ژنه‌که‌م لێ حه‌رام بێت). ئه‌مه‌ مانای گشتیی سوێنده‌ به‌ ته‌ڵاق.

ئه‌م جۆره‌ سوێنده‌ ، په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ تێکه‌ڵبوونی حه‌لآڵی و حه‌رامیی سێکسی ژن و مێردی موسڵمان. به‌ کورتی، سوێندی ته‌ڵاق، له‌ چوارده‌وری ناوگه‌ڵی هه‌ردووکیاندا، چ ژن بێت و چ پیاو، کۆ ده‌بێته‌وه‌. ئه‌گه‌رچی ژن مافی هه‌یه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ به‌کار بهێنێت، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ی پیاوه‌وه‌، نه‌ وشه‌که‌ی به‌کارهێناوه‌، نه‌ باوه‌ڕیشیان پێکردوه‌. په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ئیسلام کارێکی وای کردووه‌ ژنان له‌به‌کارهێنانی ئه‌م وشه‌یه‌ دووربکه‌ونه‌وه‌و خۆیانی لێ بپارێزن و به‌ مافی خۆیانی نه‌زانن.

ته‌ڵاق له‌ نه‌رێتی پیاوانی موسڵماندا زۆر به‌کاردێت و باوه‌ڕیان به‌م شێوه‌ سوێنده‌ هه‌یه‌. پیاو به‌ژنه‌که‌ی خۆی وتووه‌ (تۆ له‌جێی دایکمیت). زێی ژنه‌که‌ی خۆی به‌زێی دایکی خۆی لێکچواندووه‌، به‌و مانایه‌ی که‌ زێی ژنه‌که‌ی وه‌ک ئه‌وه‌ی دایکی وایه‌و ئیتر سێکسی له‌گه‌ڵ ناکات، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ژنه‌که‌ی ته‌ڵاق بدات. ئه‌م جۆره‌ سوێنده‌ جاران له‌ناو موسڵماناندا باو بوو، به‌ڵام ئایه‌تێک له‌قورئاندا نوسرا، ئه‌گه‌ر پیاوێک زێی ژنه‌که‌ی به‌زێی دایکی لێکچواند، ئه‌وه‌ ته‌ڵاقی ناکه‌وێت، به‌ڵام لێی حه‌رام ده‌بێت و نابێت پێکه‌وه‌ سێکس بکه‌ن، تا له‌بری ئه‌و سوێنخواردنه‌ پیاوه‌که‌ سزا بدرێت، ئه‌وسا بۆ ئه‌و ژن و مێرده‌ هه‌یه‌ ببنه‌وه‌ به‌ هاوسه‌ری یه‌کتر:

الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ. وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ. فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا.

سەرچاوە المجادلة 2-4

ئه‌و پیاوانه‌ی به‌ ژنه‌کانیان ده‌ڵێن تۆ له‌جێی دایکمانیت، به‌و قسه‌یه‌یان ژنه‌کانیان نابنه‌ دایکیان، چونکه‌ ته‌نها ئه‌وانه‌ دایکیانن که‌ ئه‌وانیان لێ بووه‌، ئه‌وانه‌ قسه‌یه‌کی نابه‌جێ و ناپه‌سه‌ند ده‌که‌ن، بێگومان خواش چاوپۆشی ده‌کات و لێیان خۆش ده‌بێت. ئه‌وانه‌ی به‌ ژنه‌کانیان ده‌ڵێن تۆ له‌جێی دایکمانیت و دوایی له‌و قسه‌و هه‌ڵوێسته‌یان په‌شیمان ده‌بنه‌وه‌، پێش ئه‌وه‌ی ئه‌و ژن و مێرده‌ به‌یه‌ک بگه‌نه‌وه‌، ده‌بێت کۆیله‌یه‌ک ئازاد بکرێت، ئه‌وه‌ش بۆ ته‌مبێکردنتانه‌، خواش ئاگاداره‌ به‌و کارو ره‌فتاره‌تان که‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن. ئه‌وه‌ی کۆیله‌ شک نابات تا رزگاری بکات، پێش ئه‌وه‌ی ئه‌و ژن و مێرده‌ به‌یه‌ک بگه‌نه‌وه‌، ده‌بێت دوو مانگی له‌سه‌ریه‌ک رۆژوو بگرێت، ئه‌وه‌شی که‌ توانای ئه‌م کاره‌ی نه‌بوو ئه‌وه‌ با ژه‌مێک خواردن بدات به‌ شه‌ست که‌سی هه‌ژار. ده‌روونی موسڵمانان، وه‌ک ده‌ستوورێکی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئاماده‌ی هه‌ڵگرتنی کلتووری سوێندخواردنن به‌ ته‌ڵاق. وه‌ک له‌مانای وشه‌و مرادیفه‌کانی ته‌ڵاق دیاریمانکردوون، بۆ یه‌کلاییکردنه‌وه‌ی ده‌رئه‌نجامه‌کان به‌کاریان هێناوه‌. هه‌بوونی باوه‌ڕی کۆمه‌ڵگا ئیسلامییه‌کان به‌ سوێندی ته‌ڵاق له‌لای پیاوه‌وه‌، وای کردووه‌، له‌ هه‌ر شوێن و له‌ هه‌ر کاتێکدا پیاو ئاره‌زووی کرد، شه‌رم نه‌کاو سوێند به‌ ته‌ڵاق بخوات.

کلتوریان ، که‌ له‌سه‌ر هێز و ده‌سه‌ڵاتی پیاو به‌ڕێوه‌چووه‌و ده‌چێت، ئه‌نجامێکی به‌رهه‌م هێناوه‌ پیاوان شه‌رم نه‌که‌ن و ئه‌م سوێنده‌ زۆر به‌کار بهێنن. کلتوری ته‌ڵاقدان، پێش سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلام، هه‌بووه‌و له‌سه‌ر کاری ڕاست و ناڕاست، هه‌رکات مه‌یلیان هه‌بوبێت ئه‌م سوێنده‌یانخواردووه‌و زیاد له‌ چه‌ند جارێک ژنه‌کانیان ته‌ڵاقداوه‌. ئیسلامیش بووه‌ هه‌ڵگری هه‌مان رێچکه‌. هه‌ڵه‌ی پیاوو پینه‌په‌ڕۆکردنی به‌ وشه‌ی ته‌ڵاق، موسڵمانانی دووچاری چه‌ندین گێچه‌ڵی شه‌رعی کردووه‌ته‌وه‌. رۆژانه‌ له‌ مزگه‌وت و شوێنه‌ ئایینیه‌کاندا چه‌ندین کێشه‌ی له‌م جۆره‌ رووبه‌رووی پیاوانی ئایین ده‌بنه‌وه‌و ئه‌وانیش به‌پێی شه‌رع چاره‌سه‌ری گرفته‌کان ده‌که‌ن. هه‌ندێک جاریش نه‌یانتوانیوه‌ چاره‌سه‌رێکی بنه‌ڕه‌تی بۆ ئه‌م درۆکردن و چاکردنه‌وه‌ی ته‌ڵاقه‌ بدۆزنه‌وه‌و چه‌ندین شه‌ڕی خوێناوی رووی داوه‌.

جۆری دووهه‌م، وشه‌ی ته‌ڵاق، بۆ جیاکردنه‌وه‌ی ژن و مێردایه‌تی موسڵمان به‌کارهێنراوه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ته‌ڵاقه‌که‌ش به‌ده‌ست پیاو بووه‌، دوا بڕیاری ته‌ڵاقدانی ژن لای پیاوه‌وه‌ ده‌ستی پێکردووه‌. له‌ ده‌قه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئیسلامدا هیچ مافێک نه‌دراوه‌ به‌ ژن مێرده‌که‌ی ته‌ڵاق بدات. پیاو ده‌توانێت راسته‌وخۆ ژنه‌که‌ی ته‌ڵاق بدات. ئه‌گه‌ر ژن ویستی له‌ مێرده‌که‌ی جیابێته‌وه‌، ده‌بێت روو له‌ پیاوانی ئایینی شاره‌زا بکاو شکایه‌ت بکات. ئه‌وانیش، دوای تێپه‌ڕبوونی ماوه‌یه‌کی زۆرو دۆزینه‌وه‌ی پاساوێک که‌ له‌گه‌ڵ خواستی پیاوانه‌یاندا بگونجێت، لێکیان جیاده‌که‌نه‌وه‌. زۆرینه‌ی جاریش، ئه‌گه‌ر ماف لای ژن بووبێت، به‌ختی ئه‌وه‌ی نه‌بووه‌ بگاته‌ مافه‌کانی. بۆ نموونه‌ جارێکیان ژنێک لای عومه‌ری کوڕی خه‌تتاب شکایه‌ت له‌ مێرده‌که‌ی ده‌کات، گوایه‌ ئه‌م مێرده‌ی به‌ رێژه‌یه‌کی که‌م سێکسی له‌گه‌ڵ ئه‌نجام ده‌دات. (عومه‌ر)یش که‌ به‌ دادپه‌روه‌ر به‌ناوبانگه‌، به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌:

أنّ الرّجل إذا أتى امرأته في كلّ طهرٍ فقد أدّى حقّها.

سەرچاوە ابن قيم الجوزية: اخبار النساء. ص11

گه‌ر پیاو، له‌ هه‌موو پاکبوونه‌یه‌کی ته‌ڕیدا (واته‌ له‌ نێوان دوو ته‌ڕیدا) بچێته‌ لای ژنه‌که‌ی، ئه‌وه‌ هه‌قی ژنه‌که‌ی داوه‌.

ئیتر عومه‌ر ژماره‌ی چوونه‌لای پیاوی بۆلای ژنه‌که‌ی دیاری نه‌کردووه‌و موسڵمانان وا له‌م سه‌رگوزشته‌یه‌ تێگه‌یشتوون که‌ له‌نێوان دوو ته‌ڕیدا، پیاو یه‌کجار بچێته‌ لای ژنه‌کی، ئه‌وه‌ مافی ژنه‌که‌ی داوه‌، له‌ڕاستیشدا سه‌رگوزشته‌که‌ واده‌گه‌یه‌نێت. به‌م شێوه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی ماف لای ژن بووه‌، به‌ڵام ژنه‌که‌ نه‌یتوانیوه‌ به‌رگری له‌م مافه‌ زه‌وتکراوه‌ی بکات و شکایه‌ته‌که‌ی بگه‌یه‌نێته‌ جێگه‌ی خۆی. داواکردنی جیابوونه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا ئیسلامییه‌کاندا، له‌ لایه‌ن ژنه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ که‌م بووه‌، به‌راورد به‌رێژه‌ی داواکارییه‌کانی پیاو، ده‌توانین بڵێین نییه‌! ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و یاسایانه‌ی که‌ له‌ قورئاندا به‌سه‌ر ژناندا سه‌پاون. دیاره‌ عومه‌ریش پاڵپشت به‌ گوته‌کانی موحه‌ممه‌د ئه‌م دادوه‌رییه‌ی کردووه‌:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏ ‏صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏ ‏أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلَاقًا فِي غَيْرِ مَا ‏ ‏بَأْسٍ ‏ ‏فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ.

سەرچاوە سنن ابي داود, كتاب الطلاق, باب في الخلع, حديث2226.

موحه‌ممه‌د وتویه‌تی: هه‌ر ئافره‌تێک داوای ته‌ڵاق له‌مێرده‌که‌ی بکات، داواکه‌ی له‌جێی خۆیدا نه‌بێ، ئه‌وه‌ بۆنی به‌هه‌شتی لێ حه‌رامه‌.

هه‌ر ژنێک داوای جیابوونه‌وه‌ی له‌ مێرده‌که‌ی کردبێت به‌ چاوێکی بێڕێز ته‌ماشا کراوه‌. وای له‌ ئافره‌تانی موسڵمان کردووه‌ به‌رده‌وام بێبه‌هاو ره‌زیل و سه‌رشۆڕی مێردو کۆمه‌ڵگه‌که‌یان بن. له‌به‌ر ئه‌م هۆیانه‌ ئافره‌تان، نه‌ک نه‌یانتوانیوه‌ داوای ژیانی خۆش و مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان و جیابوونه‌وه‌یان (ته‌ڵاق) بکه‌ن، به‌ڵکو هه‌میشه‌ له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی کوشتن و ئه‌تککردن و ته‌ڵاقدانی مێرده‌کانیاندا بوون. به‌لای پیاویشه‌وه‌ گرنگ نه‌بوو له‌ یه‌ک جاردا چه‌ندین ژنی خۆی ته‌ڵاق بدات، ده‌سه‌ڵاتی ئایینه‌که‌ی ئه‌م هێزه‌ی پێ به‌خشیبوو. زۆربه‌ی جار له‌سه‌ر کاروباری زۆر ساده‌و ئاسان و بچووکترین هۆ، ژنان رووبه‌رووی ئازاری ده‌روونی و ته‌ڵاقدان بوونه‌ته‌وه‌. (ابن قیم) خاتیره‌کمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌و ده‌ڵێت: ژنێک له‌گه‌ڵ مێرده‌که‌یدا ده‌بێته‌ ده‌مه‌بۆڵه‌یان، ژنه‌که‌ به‌ مێرده‌که‌ی ده‌ڵێت: ئه‌ی موفلسیی شاخ رواوی (واته‌ هه‌میشه‌ بێپاره‌یت و ئه‌وه‌نده‌ گه‌مژه‌یت، به‌وێنه‌ی ئاژه‌ڵ، شاخ له‌سه‌رت روواوه‌) پیاوه‌که‌ش پێی ده‌ڵێت:

إن كان ما ذكرت حقاً فواحدةٌ من الله، وأخرى منك، يا زانية، وأنت طالقٌ ثلاثاً.

سەرچاوە ابن قيم الجوزية: اخبار النساء. ص88

ئه‌وه‌ی باست کرد ئه‌گه‌ر راست بێت، یه‌کێکیان بێ پاره‌ییمه‌، ئه‌وه‌ له‌خواوه‌یه‌، ئه‌وی دیکه‌شیان (روواندنی دوو شاخ له‌که‌لله‌مدا) ئه‌وه‌ له‌ تۆوه‌یه‌، ئه‌ی زیناکه‌ر، بڕۆ سێ به‌سێ ته‌ڵاقت که‌وتبێت. هه‌روه‌ها ده‌گێڕنه‌وه‌ ژنێک هه‌بووه‌ زوو زوو شووی کردووه‌و زوو زووش ته‌ڵاق دراوه‌. لێیان پرسیوه‌: ئه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌نده‌ ته‌ڵاق ده‌درێیت؟ بۆ کارێک ناکه‌یت ته‌ڵاق نه‌درێیت؟ ئه‌ویش له‌وه‌ڵامدا وتویه‌تی:

يريدون الضّيق، ضيّق الله عليهم قبورهم.

زێی ته‌سک و تروسکیان له‌من ده‌وێت، خوا گۆڕه‌که‌یان لێ ته‌سک و تروسک بکات.

سەرچاوە ابن قيم الجوزية: اخبار النساء. ص241ص91

هه‌روه‌ها ده‌گێڕنه‌وه‌ ژنێک له‌مێرده‌که‌ی زویر ده‌بێت و رووی ناداتێ، پیاوه‌که‌ش، ئه‌م فرسه‌ته‌ له‌ده‌ست نادات و یه‌کسه‌ر ته‌ڵاقی ده‌دات. ژنه‌که‌ ئه‌م کاره‌ی زۆر پێ سه‌یر ده‌بێت و پێی ده‌ڵێ: ئه‌وه‌ بۆ ته‌ڵاقت دام؟؟ ئه‌ی من بۆ تۆ ئامۆژگار نه‌بووم؟ به‌ره‌حم نه‌بووم بۆت؟ من چ عه‌یبێکم هه‌بوو جگه‌ له‌وه‌ی که‌مێک خۆمم ته‌سک کرده‌وه‌؟؟ مێرده‌که‌شی پێی ده‌ڵێت:

لو كان الضّيق في حرك ما طلّقتك أبداً! 

گه‌ر ته‌سکیی له‌ زێتدا بوایه‌ هه‌رگیز ته‌ڵاقم نه‌ده‌دای.

سەرچاوە ابن قيم الجوزية، اخبار النساء ص88

به‌هۆی زۆریی کێشه‌ی ته‌ڵاقه‌وه‌، که‌ گرنگه‌کانیان له‌به‌شی فره‌ژنیدا باس کراون، موحه‌ممد لایه‌کی له‌ ئه‌نجامه‌کانی ئه‌م کلتوره‌ کۆنه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی نیوه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بیش کردووه‌ته‌وه‌، چه‌ندین رێساو یاسای له‌ قورئاندا بۆ داڕشتووه‌. قورئان ڕوو ده‌کاته‌ پیاوان و ده‌ڵێت:

لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَاء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنُّ أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ.

سەرچاوە البقرة 236

گوناهتان له‌سه‌ر نییه‌ ئه‌گه‌ر ژنانێک ته‌ڵاق بده‌ن که‌هێشتا نه‌چووبنه‌ لایان و ماره‌ییتان بۆ دیاری نه‌کردبن. وا چاکتره‌ هه‌ندێک سامانیان بده‌نی به‌و جۆره‌ی که‌ پێویستێتی، هه‌رکه‌س به‌پێی توانای خۆی، ئه‌مه‌ش ئه‌رکێکی پێویسته‌ له‌سه‌ر چاکه‌کاران.

پێش ئیسلام پیاو له‌ توانایدا هه‌بووه‌ گه‌مه‌ به‌ چاره‌نووسی ئافره‌ت بکات. به‌بێ ئه‌وه‌ی رێگرێک هه‌بێت به‌ ئاره‌زووی خۆیان ئافره‌تیان ماره‌ کردووه‌و دوایش ته‌ڵاقیان داون. ئابووری و سه‌رمایه‌ له‌لای پیاو بووه‌و هه‌ر ئه‌و بڕیاری درێژه‌دانی ژیانی هاوسه‌رێتی ژنه‌کانی کردووه‌. مه‌به‌ستی ئایه‌ته‌که‌ش ئه‌وه‌یه‌: گه‌ر پیاوێک ژنێکی ماره‌ کردو پێش ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵی جووت ببێت ته‌ڵاقی دا، ده‌بێت پاره‌، یان هه‌ر شتێکی دیکه‌ که‌ بۆ ماوه‌یه‌ک ژیان به‌ڕێوه‌ ببات، له‌لایه‌ن پیاوه‌که‌وه‌ بدرێت به‌ ژنه‌که‌. بۆ ئه‌وه‌ی ژنه‌که‌ به‌و پاره‌و شتومه‌که‌ چه‌ند مانگێک ژیانی خۆی مسۆگه‌ر بکات. به‌ڵام له‌م باره‌یه‌وه‌ هیچ ئایه‌تێک نییه‌ روو بکاته‌ ئافره‌تان و کۆمه‌ڵێک مافیان بۆ دیاری بکات، یاخود ئامۆژگارییان بکات.

چاوه‌ڕوانده‌کرا ئایینی ئیسلام، وه‌ک ده‌رکه‌وته‌یه‌کی مێژوویی، پێش سه‌رده‌مه‌که‌ی خۆی بکه‌وتایه‌و چاره‌سه‌رێکی گونجاوی بۆ ئه‌م بێڕێزییه‌ به‌ ئافره‌ت بنوسیبایه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ رێوره‌سمی سه‌رده‌مێکی زۆر کۆنی دووباره‌ کردووه‌ته‌وه‌و بڕیاره‌کانی هاوسه‌رگیری و ده‌سه‌ڵاتی ته‌ڵاقدانی ته‌نها له‌لای پیاو هێشتوه‌ته‌وه‌. ئه‌و ئه‌رکه‌ی بۆ پیاو دیاریکراوه‌، که‌ بڕێک پاره‌، یان شمه‌ک، بدات به‌ ئافره‌ته‌که‌، بۆ سه‌رکزو بێده‌نگکردنی ئافره‌تانه‌ له‌ئاست ماف سه‌ندن و ناره‌زایه‌تییان. ئه‌م حوکمه‌ی ئیسلام، که‌ پیاو بڕیار بدات و ئافره‌تیش سه‌رکز بێت، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ماسولکه‌ی گرژ و زبری جه‌سته‌و سه‌رمایه‌و ده‌سه‌ڵاتی پیاوسالاریی، نه‌ک لۆژیک و دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی.

له‌ ئایه‌تێکی دیکه‌دا له‌م راستییه‌مان دڵنیا ده‌بینه‌وه‌، ئه‌وه‌تا به‌پیاوان ده‌ڵێت:

وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ. سەرچاوە البقرة 241

له‌سه‌ر پیاوانی له‌خواترس بۆ ژنانی ته‌ڵاقدراو بڕێک سامان و پاره‌ پێویسته‌ که‌ بیانده‌نێ.

جارێکی دیکه‌ش به‌ پیاوان ده‌ڵێت:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا.

سەرچاوە الاحزاب 49

ئه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌ کاتێک ئافره‌تانی ئیماندارتان ماره‌کرد، گه‌ر، پێش ئه‌وه‌ی بچنه‌ لایان، ته‌ڵاقتاندان، ئه‌وه‌ هیچ ته‌ڕی ناوێت تاحسابی بۆ بکه‌ن (ئه‌وه‌ی ئافره‌ته‌ی، که‌ ده‌یه‌وێت دوای ته‌ڵاقدانی شوو بکات به‌که‌سێکی دی، ماوه‌ی چاوه‌ڕوانی ناوێت) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێک شتیان بده‌نێ و به‌جوانی ده‌ستبه‌رداریان ببن.

ته‌نانه‌ت خودی موحه‌ممه‌دیش ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی له‌گه‌ڵ ژنه‌کانی خۆی هه‌بووه‌. هه‌ندێک له‌ ژنه‌کانی له‌سه‌ر کێشه‌یه‌ک ناڕه‌زایه‌تی ده‌رده‌بڕن، ئه‌و به‌ ئایه‌ت، به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامیان ده‌داته‌وه‌:

إِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا.

سەرچاوە الاحزاب 28

گه‌ر ئێوه‌ ژیانی دنیاو رازاوه‌ییه‌که‌یتان ده‌وێت، وه‌رن با هه‌ندێک پێداویستیتان بده‌مێ، له‌وه‌و دواش ته‌ڵاقتان بده‌م و به‌جوانی ده‌ستبه‌ردارتان ببم.

ئیسلام، سه‌ندنی پاره‌ له‌ پیاوو به‌خشینی ئه‌م پاره‌یه‌ به‌ ژن، به‌ خۆشی و چاکه‌ بۆ ژن داده‌نێت، بۆیه‌ له‌ئایه‌ته‌کاندا ناوی ناوه‌ (موتعه‌). پێی وایه‌ راستی و دادپه‌روه‌ری له‌ خێزاندا له‌ قسه‌ی جوان و به‌زه‌یی و پێدانی پاره‌دایه‌ نه‌ک له‌ دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌سته‌به‌رکردنی مافه‌ بنه‌ڕتییه‌کانیان.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ.

سەرچاوە الطلاق 1

ئه‌ی موحه‌ممه‌د گه‌ر ژنه‌کانتان ته‌ڵاقدا، ئه‌وه‌ له‌ ماوه‌ی دیاریکراوی ته‌ڕیاندا ته‌ڵاقیان بده‌ن، ماوه‌که‌ش بژمێرن.

پیاو بۆی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر هه‌وه‌س و ئاره‌زووه‌کانی خۆی ژن ته‌ڵاق بدات و ژنی دیکه‌ بخاته‌ شوێنی. به‌ئایه‌تێک ئه‌م هه‌قه‌ به‌پیاو دراوه‌:

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآَتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا.

سەرچاوە النساء 20

گه‌ر ویستان ژنێک بگۆڕن به‌ ژنێکی دیکه‌، ئه‌گه‌ر ماره‌ییه‌کی زۆریشتان پێ دابوو، ئه‌وه‌ هیچیان لێوه‌رمه‌گرنه‌وه‌.
ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه 2011-09-10 14:10:00
به‌شی ( دینی ئیسلام ) ئاماده‌کرد ( نوسینی مەریوان هەڵەبجەیی )



ته‌ڵاق, که‌مانایه‌کی, ئایینی, هه‌یه‌, رێسایه‌که‌, له‌, ئه‌نجامی, دروستبوونی, گرێبه‌ستی, شه‌رعی, نێوان, ژن, و, مێرد, له‌, ئیسلامدا, نوسینی, مەریوان, هەڵەبجەییتەڵاق, لە, ئیسلامدا, نوسینی, مەریوان, هەڵەبجەیی Tags





دینی ئیسلام



وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَاللَّـهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ﴿١١٣﴾ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللَّـهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا ۚ أُولَـٰئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿١١٤﴾ وَلِلَّـهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّـهِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿١١٥﴾ وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّـهُ وَلَد ...