عەباس رۆستەم: مێژووی ئەشکەنجەدان لە ئیسلامدا


لە کێوماڵێکدا بەناو کتێبی [مێژووی ئەشکەنجەدان لە ئیسلامدا) لە نوسینی مامۆستای کۆچکردو هادی ئەلعەلەوی و هەندێک سەرچاوەی دیکەوە وەرگیراوە.

بەشی یەکەم

گەلێک هەن لایان وایە کە مێژووی ئیسلام لەم زیاتر لە هەزارو چوارسەد ساڵەی رابوردوەدا بە وتەی نەرمو نمونەی باشو (الموعظة الحسنة) و بە وتارو هاندانی زانایانی ئاینیو لە ژێر کاریگەری ئایەتەکانی قورئان و وتەکانی پێغەمبەر، بە ئاشتیانەو گفتوگۆو ڕا گۆڕینەوە و لە یەکگەیشتن و رەزامەندی بەرامبەر، لە مەککەو مەدینەوە لەژێر کاریگەری ئایەتی (لا اکراه فی الدین) تەشەنەیکردوەو گەیشتۆتە ئەم هەمو پانتاییەی جیهان. نەک هەر ئەوەش بەڵکو زۆر لە مەلاو وتارخوێن وزانا ئیسلامیە کوردەکان دەڵێن گوایە گەلی کورد دور لەشەرو داگیرکاری بە ئاشتیانەو بە رەزامەندی خۆیان ئاینی ئیسلامیان هەڵبژاردوە و لە ئاینی باوو باپیرانیان پاشگەزبونەتەوە.!. چاویشیان لە ئاستی ئەو هەمو دۆڵی شەهیدان و سەحابان ومەزارگای ئەو سەرکردە عەرەبانەی کە لەو هێڕشانەدا کوژراون دادەخەن هەر وەکو ئەو هەموو شەرکەرە داگیرکەرە عەرەبانە کە لە کوردستان بە سزای خۆیانگەیشتون بە هۆی هەرەسی تاوێرەکانی لاپاڵی چیاکانی کوردستان لە ناوچوبن نەوەک لەشەڕی بەرگری باووباپیرانمان کە دلێرانە لێیان هاتونەتەدەست و چیان پێکرابێت کردویانە بۆ سزادانی ئەو داگیرکەرانە.  وەک چۆن مێژوونوس (الطبری) لە باسکردنی یەکێک لەو هێرشانەی کە ئەو عەرەبە موسڵمانانە لەژێر پەردەی ئاینی ئیسلام و (جهادا) کردویانەتە سەر خاکی کوردستان ئەگێرێتەوەو ئەڵێت (لەپرداو لە ناکاو سوپای عەرەبە موسڵمانەکان بەناو دێهات و نیشتمانی ئەم کوردانەدا بڵاوبونەتەوەو ناچاریانکردون کە دەست بدەنە چەک و بەرگری بکەن لە نیشتمان و سامان و داوێنیان و دوای شکستهێنانیان و کوژرانی جەنگاوەرەکانیان، سەروەت و سامان و ژن و کچ و کورو منداڵیان لەلایەن عەرەبەکانەوە وەک نەریتێکی عەرەبی ئیسلامی بە تاڵانبراون.  

 ئەم پیاوە ئاینیانەی لای خۆمان، بە مەبەست و بە بێ مەبەست ئەو هەموو کۆمەڵکوژی و تاڵانی و ئازارو ئەشکەنجەدانە دیزە بە دەرخۆنە ئەکەن کە لە رێگەیەوە ئەم ئاینە لەسەر دەستی پێغەمبەرو خەلیفەو سەحابەکانی شارەو شارو وڵات دوای وڵات تەشەنەیکردوە، کە کوردستان و دانیشتوانەکەی بەشی شێریان لەو کۆمەڵکوژی و تاڵان و ئەشکەنجەدانە بەرکەوتوە.

بۆیە بە مەبەستی خستنەروی ئەو رێگە نامرۆڤانەی کە زوربەی کات گیراونەتەبەر بۆ سەپاندنی  ئاینی ئیسلام لە رێگەی کۆمەڵکوژی و ئەشکەنجــــەو ئازاردانــــەوە، بە باشمزانی لە کێوماڵێـــکدا بەناو کتێبی (مێژووی ئەشکەنجەدان لە ئیسلامدا) لە نوسینی مامۆستای کۆچکردو هادی ئەلعەلــــەوی لەگەڵ گەڕانەوە بۆ چەند سەرچاوەێیەکی ئیسلامی دیــــــــــکە هەندێک لایەنی شارراوە ئاشکرا بکەم بە نیازی ئەوەی مشتێک لە خەرباری ئەو ڕاستیانە بخەمەروو کە بەڵگەن بۆ ئەوەی ئەم ڕەشەکوژی و فشارو سانسۆرو (تەکفیرەی) ئیسلامیە توندڕەوەکان لەم رۆژانەدا پەیرەویدەکەن هەر لەو لایەنە ڕەشەی ئەو مێژوەوە سەرچاوە وەر ئەگرێت.  

هادی ئەلعەلەوی لە کتێبەکەیدا بە ڕاشکاوانە دەریدەخات کە  ئەشکەنجەو ئازاردانی مرۆڤ لە قورئاندا بانگەشەی بۆکراوە بە نیازی تۆڵەسەندنەوە لەوانەی کە جەهەنەمین و لەو (دونیادا) دوای زیندوبونەوە بە برژاندن و سوتاندن بە ئاگری جەهەنەم و برسیکردن و تینوکردن و نۆشینی کێم و کانزای لەکوڵهاتو سزادەدرێن، وەک چۆن لەم سورەتانەی قورئاندا هاتوە

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآَيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا. النساء٥٦

به‌ڕاستی ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیان نه‌هێناوه‌ به‌ ئایه‌تی ئێمه‌، له‌ ئاینده‌دا ده‌یانسوتێنین به‌ئاگری دۆزه‌خ، هه‌موو جارێک که‌ پێستیان داده‌وه‌شێ و ده‌سووتێ و هه‌ڵده‌قرچێ پێستی تر ده‌که‌ین به‌به‌ریاندا، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ چاکی سزاو ئازار بچه‌ژن، به‌ڕاستی خوا هه‌میشه‌و به‌رده‌وام باڵاده‌سته‌ و  دانایه‌.

وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ ابراهیم١٥-١٧

ئه‌وسا ئیتر پێغه‌مبه‌ران داوای سه‌رکه‌وتنیان له‌ په‌روه‌ردگاریان کردو هه‌موو زۆردارو سته‌مکارو سه‌رسه‌خت و دڵ ڕه‌شێك نائومێد و مایه‌پووچ بوو (هه‌ریه‌ك له‌وانه‌) له‌ داهاتوودا دۆزه‌خ چاوه‌ڕێیه‌تی و تیایدا کێم و زووخاوی ده‌رخوارد ده‌درێت، جا ئه‌و کێم و زووخاوه‌ قوم قوم به‌ناچاری ده‌خواته‌وه‌ و به‌ئاسانی بۆی قوت نادرێت، مه‌رگیش له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ هێرشی بۆ ده‌هێنێت، که‌چی ناشمرێت، له‌وه‌ودواش سزاو ئازاری هه‌مه‌جۆرو ناخۆش و گران وازی لێناهێنێت.

 

إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ (43) طَعَامُ الْأَثِيمِ (44) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (45) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (46) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ (47) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ. الدخان ٤٣-٤٨ 

دره‌ختی ژه‌قنه‌بووت (دره‌ختێکه‌ گوایه‌ له‌ ناخی دۆزه‌خدایه‌، له‌ناو ئاگردایه‌). خۆراکی تاوانبارانه‌. هه‌روه‌ك کانزای تواوه‌ له‌ناو ورگ و ڕیخۆڵه‌کاندا ده‌کوڵێت. وه‌ك کوڵانی ئاوی یه‌کجار گه‌رم. فه‌رمان ده‌درێت: ئه‌و تاوانباره‌ بگرن و به‌رزی بکه‌نه‌وه‌ به‌سه‌ر ناوه‌ڕاستی دۆزه‌خداو به‌ری بده‌نه‌وه‌. له‌وه‌ودوا ئاگرو ئاوی کوڵاوکوڵ بکه‌ن به‌سه‌ریدا

 

سەیریش لەوەدایە کە بەشێکی زۆری ئەم هەڕەشانەی خوداوەند کە لە قورئاندا هاتون و گەلێکی دیکەش وەک کوشتن و سەر پەڕاندن بە شمشێرو دەست و قاچ بڕین و هەڵواسینی لاشەی کوژراوان لە لایەن خودی پێغەمبەری ئیسلام و جێگرەکانیەوە کەموزیاد پەیرەوکراون.

هەرچەندە کوشتن و سەر پەڕاندنی دوژمنان لە کولتوری عەرەبە خێڵەکیەکانی حیجاز کارێکی باو بوە، بەڵام بەهاتنی ئاینی ئیسلام لە رادەبەدەر شێوەکانی زۆرتربون. خودی پێغەمبەری ئیسلام کاتێک سەری (عصماء بنت مروان) یان بەسەر نووکی شمشێرەوە بۆ هێنا لە مەککەوە بۆ مەدینە (دوای کوشتنی بە فەرمانێکی خۆی و بەدەستی دوو لە ئەسحابەکانی  خەڵتانی خوێنکرا لە کاتێکدا مەمکی لەدەمی کۆرپەکەیدابو) و بەدەم هاوارو (هۆسەی) الله ئەکبەرەوە سەری بڕاوی ئەو ئافرەتەیان  بە ناو شاردا نمایش ئەکرد ریشسپی و سەرۆک خێڵەکانی مەدینە نارەزاییان لەو کارە لای پێغەمبەر دەربری، کارەکە ئەوەندە ئاسایی بوە لای کە بفەرمویت (إنه أمر لا يتناطح عليها عنزان)، بە واتا کاری کوشتنەکەی ئەو ئافرەتەو نمایشکردنی سەرە براوەکەی بەسەر نوکی شمشێرەوە ئەوەندە بێبایەخ و ئاسایی بوە لای کە بفەرموێت، ئەمە کارێکە کە پێویست ناکات دوو سابرێن {بزنە نێری} بخاتە شەرە قۆچ. تاوانی ئەو ئافرەتەش ئەوەبوە کە بە هۆنراوەکانی دژایەتی پێغەمبەرو ئاینەکەی کردوە.

شێوەکانی ئەشکەنجەو ئازاردان و کوشتن لە مێژووی ئیسلامدا بەردەوام بەرەوخراپتر گۆڕانکاری بەسەرهاتوە، میری ئیمانداران (أمير المؤمنين) هشامی کوری عەبدولمەلیک بە دەستە پیرۆزەکانی چوارپەلی (غیلانی کوری موسلم الدمشقی) پەڕاندوە لەسەر ئەوەی کە بانگەشەی بۆ (قەزاو قەدەر) کردوە، لەسەر هەمان هۆ میری عیراق (خالد القسری) لە بەرەبەیانی رۆژی جەژنداو لەژێر مینبەردا (جەعدی کوری درهەمی) بە هەمان دەرد بردوە، هەر ئەو (خالد القسری)ەش کە بوە والی حجاز بە هەمان شێوە لە ژێر ئەشکەنجەو ئازاردا مەرگی نۆشی.  

مێژوونوس (الطبری) ئەگێرێتەوە کە کوشتنی نەیاران بە سوتاندن لە دەستەڵاتداریەتی هشامی کوری عەبدولمەلیک و  ولایەتی خالد القسری هاتە کایەوە ئەویش بە سوتاندنی (المغیره بن سەعید العجلی)، پێش ئەویش (محمدی کوری خەلیفەی یەکەمی ئیسلام ئەبوبەکر که‌ده‌کاته‌ برای عائشەی ژنی پێغەمبەر) دوای دەستگیرکردنی لە لایەن ئەمەویەکانەوە، بە زیندویی خرایە ناو سکی گوێدرێژێکی تۆپیوو سوتێندرا لە تۆڵەی بەشداریکردنی لە کوشتنی (أمیر المؤمنين عوسمانی کوری عەفان) خەلیفەی دووهەمی ئیسلام.

 کۆمەڵکوژی و سەرپەڕاندن و بڕینی چوارپەلی مرۆڤ لە خلافەتی ئەمەویەکاندا پەرەیانسەندوە ئەوەش بە کوشتنی ئیمام حوسەینی کوری ئیمامی عەلی  و کچەزای پێغەمبەرو زیاتر لە حەفتا کەس لە ئەندامانی خێزانەکەی و هەوادارانی لەگەڵ قەلاچۆکردنی هەوادارانی (حارث کوری سریج) کە سەرکردایەتی ڕاپەرینێکی کرد دژی دەستەڵاتی ئەمەویەکان.  

خەلیفەکانی عەباسی لەسەر هەمان رێرەوی قەلاچۆکردن و سەرو پەلوپۆبرین و ئەشکەنجەدان و سوتاندن و هەڵواسین بەردەوامبون، طبری مێژوونوس ئەڵێ (ئەبو موسلم ئەلخوراسانی) زیاتر لە شەشسەد هەزار  [٦٠٠٠٠٠) کەسی لە نەیارانی عەباسیەکان لە سێدارەداوە. زیندەبەچاڵکردنیش لە دەستەڵاتداریەتی عەباسیەکاندا کارێکی ئاساییبوە، سەرو پەلبرین و پارچەپارچەکردنی لاشەی کوژراوان لە حوکمرانی هارون ئەلرەشیددا ژمارەی پارچەکانی گەیشتۆتە چواردە پارچە و بۆ زیاتر ئازاردانی کوژراوان چەقۆی کولیان بەکار هێناوە، وەک طبری ئەڵێت لە مێژووکەیدا تا ئەهات ئەشکەنجەدان شێوەکانی دڕندانەتر ئەبون.  

نیازو هۆکانی ئەشکەنجەدان : ــ  

١ -  ئەشکەنجەدان بۆ داننان بە تاواندا (ئیعترافکردن).

٢ -  ئەشکەنجەدان بۆ ماشینەوەی سامانی خەڵکی لەژێر ناوی (الخراج و الجزیه).

٣ -  ئەشکەنجەدان وەک سزا بە پێی شەریعەتی ئیسلام، ئەوەش بە (جەڵدە) لێدانی سەرخۆش و داوێن پیس و دەستبرینی دزو دەستوقاچ برینی رێگرو لە سێدارەدانیان.

 بەڵام سزای ئەشکەنجەدان بە گوێرەی شەرعی ئیسلام لەمانەدا نەوەستاوەتەوە، بەڵکو گەلێک تاوانی دیکەشی گرتۆتەوە، بۆ نمونە هەر لە زەمانی پێغەمبەر خۆیدا مەفرەزەکەی  زەیدی کوری حارثەی کوری پێغەمبەر بە –تەبەنی-، کە ئوم قەرفەیان گرت هەردوو لاقیان بەست بە دوو ئەسپەوەو کردیان بە دوو کەرتەوەو سەریشیان لێکردەوەو بەناو شاری مەدینەدا گێڕایان، وەک سزاییەک بۆ دوژمنایەتیکردنی بۆ پێغەمبەر، ئەم ئوم قەرفەیە پێشتر کورێکی بەدەستی پێغەمبەر کوژرابوو.  .

٤ -  ئەشکەنجەدان وەک تۆڵەکردنــــەوە، لێرەشدا هاتـوە کــــە کاتێــک لـــــــــــە روداوی (العرنین)دا چەند تاوانبارێک دەستیانگرت بەسەر حوشترەکانی پێغەمبەرداو شوانەکەیان کوشت و هەردوو قاچ و دەستیان بری تا مرد، پێغەمبەریش لە تۆڵەدا دوای گرتنی ئەو تاوانبارانە بە هەمان شێوەو خراپتر سزایدان و کوشتنی، شەریعەتی ئیسلامیش ئەم جۆرە تۆڵەسەندنەوەیەی (السن و بالسن و العین بالعین)ەی  لا ئاساییە، وەک چۆن لە تەورات و شەریعەتەکەی (حامورابی) دا هاتوە.

ماویەتی  

عەباس رۆستەم  

٢٤/١/٢٠١٢

 

ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه 2012-02-01 18:21:00
به‌شی ( هه‌مه‌جۆر ) ئاماده‌کرد ( نیازو هۆکانی )



لە, کێوماڵێکدا, بەناو, کتێبی, مێژووی, ئەشکەنجەدان, لە, ئیسلامدا, لە, نوسینی, مامۆستای, کۆچکردو, هادی, ئەلعەلەوی, و, هەندێک, سەرچاوەی, دیکەوە, وەرگیراوەنیازو, هۆکانیعەباس, رۆستەم, مێژووی, ئەشکەنجەدان, لە, ئیسلامدا Tags





دینی ئیسلام



وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَاللَّـهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ﴿١١٣﴾ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَاجِدَ اللَّـهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا ۚ أُولَـٰئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿١١٤﴾ وَلِلَّـهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّـهِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿١١٥﴾ وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّـهُ وَلَد ...